„Brzanka sumatrzańska, Puntius tetrazona” – najbardziej pokrzywdzona ryba w historii akwarystyki, czyli ciąg dalszy „W krainie brzanek część 1”

Autor: Wujek Killi

Pierwszą rybą, którą opisuje Pan Witold, jest „brzanka sumatrzańska”. Liczyłem, że wreszcie pojawi się poprawny opis tej ryby, bardzo się jednak zawiodłem, gdyż autor powiela błędy o prawie 70–letniej genezie. Nie zadał sobie trudu poszukania informacji o tym gatunku. Poszedł na łatwiznę, bazując na tzw. ogólnodostępnej literaturze akwarystycznej, która szczególnie w Polsce, stoi na mizernym poziomie i powiela te same błędy od dziesiątek lat. Najstarsze polskie publikacje prasowe, ułożone chronologicznie, w jakich znajdujemy opis „brzanki sumatrzańskiej” to:

– 1959 r. Akwarium Nr 1 (1/59) „Brzanka z Sumatry – Barbus / Puntius / Tetrazona / Blesker / 1855”, autorstwa Zbigniewa Trojanowskiego.

– 1970 r. Akwarium Nr 9-10 (1-2/70), w którym to numerze, mamy fantastyczny wykaz ryb pod tytułem „Nazewnictwo ryb egzotycznych”, gdzie w punkcie 6 opisane są gatunki z rodziny karpiowatych Cyprynidae. 88 rybą w owym spisie jest „Puntius pentazona tetrazona (Bleeker 1857) – brzanka z Borneo”. I nie chodzi o brzankę pięciopręgą Puntius pentazona,ponieważ ją opisał George Albert Boulenger w 1894 roku, a o brzankę z Borneo, czyli… Puntius rhomboocellatus (brzanka nadobna). 93 opisaną rybą jest natomiast „Puntius tetrazona tetrazona (Bleeker 1855) – brzanka sumatrzańska”.

– 1975 r. Akwarium Nr 28 (4/75) „Brzanka sumatrzańska – Capoeta (Pontius) tetrazona”, autorstwa Henryka Skrzyńskiego.

– 1978 r. Akwarium Nr 44 (2/78) „Brzanka sumatrzańska – Capoeta tetrazona”, ponownie autorstwa Henryka Skrzyńskiego.

– 1979 r. Akwarium Nr 49 (1/79) „Brzanki”, autorstwa Adama Latuska.

– 1990 r. Akwarium Nr 116 (2/90) „Brzanka sumatrzańska Barbus tetrazona”, autorstwa Tomasza Ruteckiego.

Współczesne im wydawnictwa książkowe, także źle przedstawiały omawianą rybę. Jedyną nową pozycją, w której znalazłem w miarę poprawny opis tego gatunku, z prawidłową nazwą łacińska itd., to książka Pawła Czapczyka „Akwarium. Kompendium dla początkujących i zaawansowanychz 2011 roku. Taką książkę warto mieć, chociaż nie jest doskonała, jest jednak bez wątpienia najlepszą pozycją na rynku i kosztuje poniżej 30 złotych. Niestety Pan Witold nie dotarł do tego wydawnictwa a widać wprost, że opiera się na książce obecnego Redaktora Naczelnego Magazynu Akwarium Pawła Zarzyńskiego, czyli „Akwarium Moja Pasja” z 2010 roku, w której opis jest nieprawidłowy a nawet zawiera rażące błędy, o czym w dalszej części. Książka ta nie jest warta swojej ceny (około 70 zł.). Na „usprawiedliwienie” błędnego nazewnictwa gatunkowego, (ale nie błędów) mogę dodać, że bardziej znani autorzy na całym świecie, opisywali źle ten gatunek. Historia tej ryby uczy nas, aby wiedzy szukać w wydawnictwach naukowych a nie masowych albumach czy książkach pisanych przez „specjalistów” z każdej dziedziny. Jest jeszcze jedna kwestia którą muszę zaznaczyć. Szczerze byłem zaskoczony, gdy szukając informacji na temat poprawnego nazewnictwa „brzanki sumatrzańskiej” na polskich portalach i forach akwarystycznych, trafiłem na wpis użytkownika o nicku Drago www.akwadrago.com, który na łamach forum akwarium.net.pl już na początku 2009 roku informował, że ryba pływająca w akwariach i określana jako „brzanka sumatrzańska” nie jest tą za którą wszyscy ją mają. Taką postawę i iście pionierskie podejście, tego pasjonata akwarystyki, należy podkreślić bardzo wyraźnie. Jak zatem historia zatoczyła kolo przy opisie gatunkowym owej nieszczęsnej rybki?

Wróćmy do roku 1842 kiedy to, Pieter Bleeker (1819-1878) tafia do Holenderskich Indii Wschodnich (dzisiejsza Indonezja), gdzie jako oficer wojskowy i lekarz (stanowisko oficera medycznego), pełni służbę do roku 1860. W czasie swojego pobytu zbiera ponad 12 tyś. egzemplarzy zwierząt, z których większość obejrzeć można w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w Leiden. W 1858 roku ma już gotowe wszystkie rysunki ryb, dostaje nawet dotację na wydanie zebranych materiałów, z przyczyn technicznych zwleka jednak z drukiem, aż do powrotu do Europy. Jego dzieło, czyli wychodzący w latach 1862-1878, „Atlas Ichthyologique des Indes Orientales Néêrlandaises”, zamyka się ostatecznie w XXXVI tomach i zawiera ponad 1500 ilustracji ryb. Doktor Bleeker opisuje w sumie 511 rodzajów i 1925 gatunków ryb, w swoich ponad 500 artykułach na temat ichtiologii. Wylicza się, iż opisał około 5% wszystkich znanych nam ryb.

W 1855 roku Bleeker opisuje gatunek Capoeta tetrazona z prowincji Palembang na Sumatrze. Jest to obecna prowincja Sumatera Selatan, dystrykt (kabupaten) Lahat. Opis znajduję się w „Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië”, czyli w tomie IX wspomnianego Atlasu, datowanego roboczo na rok 1855.

fot.1
fot. 1
Strona 262 „Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië”. Pierwszy opis Puntius tetrazona
fot. 2
fot. 2
Strona 257 rozpoczynająca dział o Sumatrze.

W dwa lata później, w 1857 roku, Bleeker opisuje gatunek Barbus tetrazona (fot. 10 ) znad rzeki Kahayan (indonezyjska prowincja Centralny Kalimantan) w południowym Borneo. Przedstawienie tego gatunku mamy w „Tiende bijdrage tot de kennis der ichthyologische fauna van Borneo. Visschen van de rivieren Barito, Kahajan en Kapoeas. Acta Soc. Sci. Indo-Neerl. 2: 1-21”. Jest to wspominana już brzanka nadobna, Puntius rhomboocellatus opisana ostatecznie przez Koumansa w 1940 roku. W światowej literaturze kilku autorów podaje, że Bleeker opisuje w 1857 roku nową rybę z Sumatry, z tego samego stanowiska (dystrykt Lahat) co Capoeta tetrazona i to ją opisał jako Systomus, jednak nie ma nigdzie o tym wzmianki w dziełach Bleeker’a, zatem jest to błąd, jakich wiele, powstały na zasadzie „kopiuj-wklej”. Prawdą jest natomiast, że w czasie przygotowywania notatek do wydania Atlasu w 1860 roku, Bleeker uzmysławia sobie, że opisał dwie ryby o identycznych epitetach gatunkowych (tetrazona) i przenosząc je do tego samego rodzaju złamie zasadę poprawności nazewnictwa nowych gatunków.

fot. 3
fot. 3
Karta tytułowa IX tomu „Atlas Ichthyologique des Indes Orientales Néêrlandaises”.

Proponuje zatem, aby Capoeta tetrazona nazywała się odtąd Systomus (Capoeta) sumatranus (w publikacji z 1857 nazywa rybę sumatrensis, a odkrywa nową rybę, czyli wspomnianą Barbus tetrazona, czyli obecną brzankę nadobną). Wszystko to opisuje w „Achtste bijdrage tot de kennis der vischfauna van Sumatra (Visschen van Benkoelen, Priaman, Tadjong, Palembang en Djambi). Acta. Soc. Sci. Indo-Neerl. 8 (2): 1-88”. Rybka sumatranus, czyli sumatrzańska. Już wiemy, zatem jakie naukowe podwaliny ma obecnie używana nazwa ryby. Dlaczego jednak jest to nazwa zła?

Ponad 40 lat po opisie ryby przez Bleeker’a i wydaniu Atlasu, który był bardzo popularny zarówno wśród pierwszych akwarystów jak i importerów ryb czy naukowców, francuski zoolog Léon Louis Vaillant (1834-1914), opisuje rybę zamieszkującą rzekę Kopuas na zachodzie Borneo, w prowincji Kalimantan. Mamy rok 1902 (często błędnie podaje się rok 1904) a ryba nazywa się Barbus anchisporus.

fpt. 4
fot. 4
Strona tytułowa „Résultats zoologiques de l’expédition scientifique Néerlandaise au Bornéo central” Vaillant’a.

Praca Vaillant’a, czyli „Résultats zoologiques de l’expédition scientifique Néerlandaise au Bornéo central”, była jednak bardzo słabo znana a Atlas Bleeker’a był podstawowym źródłem ówczesnej wiedzy o rybach akwariowych. Gdy, w 1933 roku sprowadzono do Europy pierwsze pasiaste rybki (firma Hamburg-Altona, Otto Winckelmanna), bardzo szybko odszukano w Atlasie Bleeker’a okaz pasujący do nowej ryby, czyli Systomus sumatranus . Patrząc na rysunek z IX tomu „Atlas Ichthyologique des Indes Orientales Néêrlandaises”, nie dziwię się, że importerzy popełnili błąd, jednak opis ryby wyraźnie wskazuje, że gatunek opisany a sprowadzony, to zupełnie inne ryby. Czy błąd był celowy? Nie uważam. Bazowano na dostępnym źródle, małą różnice miedzy wyglądem a opisem importerzy mogli potraktować jako błąd. Tym bardziej, że nie znano praktycznie opisu Vaillant’a, a Atlas Bleeker’a w 1933 r. miał już ponad 70 lat. Początkowo jednak, rybkę nazywano brzanką z Sumatry, Systomus sumatranus, taką nazwę mamy także w pierwszym polskim opisie tej ryby, o którym wspominałem (1959 r. Akwarium Nr 1). Już w tym opisie pojawia się jednak inna nazwa rodzajowa – Puntius, a to dlatego, że w grudniu 1955 roku Wolfgang Klausewitz w artykule „See- und Süßwasserfische von Sumatra und Java”, który ukazał się w 36 numerze „Senckenbergiana biologica” proponuje aby tą już popularną rybkę w paski nazwać Puntius tetrazona. Nazwa łacińska przyjęła się i odtąd mamy ją w praktycznie każdej publikacji akwarystycznej, jako rybę którą odkrył Bleeker. Tym oto sposobem rybka ta została sumatrzańską w wielu językach świata: Tiger barb i Sumatra barb (angielski), Суматранский барбус (rosyjski), Sumatrabarbe (niemiecki), Barbu de Sumatra (francuski), Szumátrai díszmárna (węgierski), Sumatraan (holenderski). Polska nazwa bez wątpienia ma źródła niemieckie, gdyż to zza zachodniej i południowej (czeskie hodowle bazowały na niemieckich) granicy trafiły do naszego kraju pierwsze ryby.

fot. 5
fot. 5
Pierwszy naukowy opis Puntius anchisporus, czyli ryby którą przypuszczalnie widujemy w akwariach.
fot. 6
fot. 6
Kolejne strony pierwszego opisu Barbus anchisporus z 1902 roku, czyli ryby, którą błędnie nazywamy „brzanką sumatrzańską”.
fot 7
fot. 7
Na ostatniej stronie opisu Vaillant pisze o niezdecydowaniu przy opisie ryby, bo dostrzega, że ówczesny poziom wiedzy o tych rybach nie pozwala ich poprawnie nazwać. Nic się nie zmieniło przez ponad 100 lat.

Jakie zatem różnice są w opisach ryb Bleeker’a i Voillant’a? Skupię się na podstawowych dla akwarysty, czyli kolorze płetw brzusznych, linii bocznej, ilości łusek oraz ogólnym wyglądzie zewnętrznym ryb. Postanowiłem zebrać wszystkie informacje o brzankach w formie tabeli (która ukaże się na koniec mojej publikacji), najpierw jednak pokażę jakie to właściwie ryby opisali obaj wspomniani naukowcy.

Przypomnę, że Bleeker, w 1855 roku opisuje Capoeta tetrazona ostatecznie zwaną Systomus (Capoeta) sumatranus. Jak widać na fot. 8., ryba ta ma 4 paski, czarne płetwy brzuszne, czarną płetwę grzbietową i odbytową, czerwone płetwy piersiowe a pomarańcz wychodzi na pysku i pozostałych płetwach, głównie ogonowej. Linia boczna jest niepełna. Posiada 12 łusek u podstawy płetwy ogonowej. Bleeker opisuje najważniejszą (najbardziej widoczną) dla rozwiązania zagadki rzecz, czyli płetwy, w tym także brzuszne (ventrali) w następujących słowach: „pinnis dorsali et ventrali totis fere nigris basi tanturu rubris et rubro marginatis; pinnis ceteris pulchre rubris”. Jak to, płetwy są „nigris”, przecież ta znana rybka ma czerwone płetwy brzuszne a nie czarne? Właśnie, tu mamy owo sedno całego zamieszania z tzw. „brzanką sumatrzańską (Puntius tetrazona)”. Jak jednak swoją rybę opisuje Vaillant?

Przypominam że, opis Barbus anchisporus pochodzi z 1902 roku. Otóż naukowiec ma duży dylemat czy rybę opisać, chociaż wie, że to całkiem nowy gatunek. Skąd ów dylemat? Jest świadomy, że nie jest w stanie rozwikłać zagadki wszystkich ryb w paski, zastanawia czy anchisporus to tylko odmiana innej brzanki. Dylematy prawdziwego odkrywcy. Jego ryba posiada bardziej wygrzbiecone ciało od ryby Bleeker’a co wyraźnie zaznacza, zresztą widać to na rycinach – fot. 9. Płetwy brzuszne i odbytowa nie posiadają czarnych barw, uwidaczniają się one natomiast w środkowej części płetwy grzbietowej. Pisze wyraźnie o srebrzysto-czerwonej barwie ryby i o tym, że każda płetwa ma mniej lub więcej czerwonych plam a 4 czarne pasy tworzą bardzo elegancki wzór na ciele. Linia boczna jest pełna. Ma 14 łusek u podstawy płetwy ogonowej.

La teinte géuérale est raordorée, a reflets argentés dans les parties supérieures, ce reflet predominant dans les parties inférieures, pour devenir teinte d’argent pur sur Ie ventre et les joues; en outre, chaque écaille, dans sa partie visible, est marquee en avant d’une tache rougeatre plus ou moins foncée. Quatre bandes noires forment un dessin élégant a la surface du corps”.

Jak losy omawianej ryby potoczyły się dalej, opiszę w kolejnej części.

Puntius tetrazona BLEEKER
fot. 8
Rycina Bleeker’a z 1855 roku, przedstawiająca Capoeta tetrazona, późniejszą Systomus (Capoeta) sumatranus, obecną Puntius tetrazona, która jest właściwą brzanką sumatrzańską.
Puntius anchisporus VAILLANT
fot. 9
Rycina Vaillant’a z 1902 roku, przedstawiająca Barbus anchisporus, obecną Puntius anchisporus, która jest brzanką borneańską*2 i zna ją z wyglądu każdy akwarysta.
Puntius rhomboocellatus(KOUMANS) Puntius pentazona tetrazona (Bleeker 1857)
fot. 10
Barbus tetrazona Bleeker’a z 1857 roku, czyli obecna Puntius rhomboocellatus, brzanka nadobna.

*2 Nazwa proponowana przez autora artykułu.